Αφιέρωμα: Νέα Μονή Χίου, Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς

0
150

 

Σε απόσταση περίπου 12 χλμ. από την πόλη του νησιού και σε υψόμετρο 670 μέτρων, σε μια κοιλάδα του Προβάτειου Όρους, στέκει το σημαντικότερο βυζαντινό μνημείο της Χίου και ένα από τα σπουδαιότερα του ελληνικού χώρου. Ο λόγος φυσικά για τη Νέα Μονή Χίου, που ανήκει στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς και προστατεύεται από την UNESCO.

Η Νέα Μονή ιδρύθηκε στα μέσα του 11ου αιώναΗ Ζωή και η Θεοδώρα, κόρες του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Η’ και ανιψιές του Βασιλείου Β’ του Βουλγαροκτόνου, καθώς και ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ’ ο Μονομάχος, τρίτος σύζυγος της Ζωής, ήταν οι χορηγοί για την κατασκευή της.

Σύμφωνα με τη μοναστική παράδοση τρεις Χιώτες ασκητές, ο Νικήτας, ο Ιωάννης και ο Ιωσήφ, ανακάλυψαν μια θαυματουργή εικόνα της Παναγίας κρεμασμένη σε έναν κλάδο μυρσίνης – πιθανότατα κρυμμένη από κάποιον πιστό στους δύσκολους καιρούς της Εικονομαχίας. Οι ασκητές αυτοί προφήτευσαν ότι ο εξόριστος τότε στη Λέσβο Κωνσταντίνος Μονομάχος θα ανέβαινε στον αυτοκρατορικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης και σε αντάλλαγμα της προφητείας του απέσπασαν την υπόσχεση πλουσιοπάροχης δωρεάς για την ανέγερση ναού στη θέση της μυρσίνης. Το 1049 έγιναν τα εγκαίνια του ναού, ενώ οι εργασίες ολοκληρώθηκαν μετά το θάνατο του Μονομάχου το 1055, επί της βασιλείας της Θεοδώρας (1055-1056).

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου

Οι τρεις μοναχοί, εκεί όπου ανακαλύφθηκε η εικόνα της Θεοτόκου, έχτισαν ένα μικρό ναό προς τιμήν της. Αυτή λοιπόν ήταν η ΠΑΛΑΙΑ μονή, που επέφερε κατόπιν τον χαρακτηρισμό της ΝΕΑΣ μονής στο μεγαλόπρεπο μοναστηριακό συγκρότημα.

Η μονή έχει δύο παρεκκλήσια, τον Άγιο Παντελεήμονα και τον Τίμιο Σταυρό. Στο κοιμητήριο συναντάμε και το ναΐσκο του Αγίου Λουκά, μεταγενέστερο κτίσμα.

 

ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΑΚΜΗΣ…

Ο Μονομάχος προίκισε το μοναστήρι με ειδικές προσόδους, κτήματα, με το δικαίωμα να έχει πλοίο και το ευνόησε με φορολογικές απαλλαγές και με την καθιέρωση του δικαιώματος να είναι αυτοδέσμευτο και αυτεξούσιο. Τα προνόμια αυτά επικυρώθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν από τους επόμενους αυτοκράτορες.

Η Νέα Μονή έφθασε στη μεγαλύτερη ακμή της κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο, οπότε έφθασε να έχει περί τους χίλιους μοναχούς!

Οι διάφοροι περιηγητές που την επισκέφθηκαν από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα μας δίνουν και ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Για παράδειγμα ο Σάμιουελ Πιούρσας στα τέλη του 16ου αιώνα αναφέρει ότι στη μονή υπήρχαν 200 μοναχοί. Και προσθέτει: «Το μοναστήρι είναι γνωστό για τις 4 καμπάνες του, όχι για το μέγεθός τους, αλλά επειδή μόνο οι καλόγεροι αυτοί από όλους τους μοναχούς πάσης της Ελληνικής χώρας έχουν την άδεια να τις χρησιμοποιούν».

 

…ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗΣ

Οι χειρότερες καταστροφές συνέβησαν τον 19ο αιώνα. Στις σφαγές του 1822 χιλιάδες γυναικόπαιδα έτρεξαν στη μονή για να σωθούν. Περίπου 1.800 Τούρκοι κατευθύνθηκαν προς τα εκεί, σέρνοντας ακόμα και κανόνια! Αφού έσφαξαν όλους τους μοναχούς, λεηλάτησαν τα πάντα παίρνοντας για δούλους τα γυναικόπαιδα και έκαψαν τη μονή. Μόνο το «άφλεκτο» εικόνισμα της Παναγίας βρέθηκε, λίγο μόνο σχισμένο στο κέντρο και λίγο καμένο στην κορυφή…

Ο ναός κάηκε και πάλι το 1828 από τους Τούρκους.

Το 1881 μεγάλος σεισμός έπληξε το νησί και προκάλεσε μεγάλες καταστροφές σε κτήρια του συγκροτήματος, μωσαϊκά και ψηφιδωτά.

 

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ

Το καθολικό, δηλαδή ο κεντρικός ναός, ανήκει στον λεγόμενο απλό οκταγωνικό ή νησιωτικό τύπο, στον οποίο οι κίονες που στηρίζουν τον τρούλο έχουν προσκολληθεί στους τοίχους σχηματίζοντας παραστάδες και κόγχες αντί της εναλλαγής καμαρών και ημιχωνίων, προσφέροντας έτσι περισσότερη ευρύτητα χώρου.

Ο Μονομάχος έδωσε την άδεια στους ιδρυτές να επιλέξουν ένα σχέδιο από όποια εκκλησία της πρωτεύουσας ήθελαν, εκτός της Αγίας Σοφίας, κι αυτοί επέλεξαν το σχέδιο των Αγίων Αποστόλων των Μικρών.

Ο εξωνάρθηκας ή προνάρθηκας έχει μήκος 15,5 μ. και πλάτος 6 μ. Η «βασιλική πύλη» του αποτελείται από δύο μονολιθικούς κίονες από ημιδιαφανές μάρμαρο με ερυθρωπές αποχρώσεις. («Ο εξωνάρθηκας είναι πολυτελέστερος και από τον ίδιο τον ναό», έγραψε ο Μπάρσκι).

Ο κυρίως νάρθηκας έχει μήκος 10 και πλάτος 4 μ., ενώ ο κυρίως ναός έχει μήκος και πλάτος περί τα 10 μ.

Στεγάζεται με ολόκληρο θόλο σε σχήμα ανάγλυφης ρόδας – στοιχείο ασυνήθιστο.

Το τέμπλο ήταν από λευκό τηνιακό μάρμαρο με χρυσές διακοσμήσεις – μετά το σεισμό καταστράφηκε και αντικαταστάθηκε με τέμπλο από χιώτικο κοκκινωπό μάρμαρο και πολύ αργότερα με λευκό πεντελικό μάρμαρο.

Εορτάζει κατά την απόδοση της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (23 Αυγούστου).

 

ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ ΠΡΟΣΚΤΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΟΝΗΣ

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου Η κινστέρνα, η δεξαμενή νερού, είναι από τον 11ο αι. Με 15 θόλους στη στέγη και στύλους και τοιχώματα από λευκό μάρμαρο, μοιάζει με αυτήν της Αγίας Σοφίας, την οποία οι Τούρκοι αποκαλούν «υπόγειο ανάκτορο».

Ο ψηλός πύργος της μονής, αρχικά τριώροφος, πρέπει να ανεγέρθηκε τον 14ο αιώνα και σήμερα είναι ερειπωμένος. Εκτός από τον αμυντικό του ρόλο σε περίπτωση επιδρομής χρησίμευε και ως θησαυροφυλάκιο-αποθήκη των αμφίων και αργότερα ως βιβλιοθήκη.

Τα κελιά δεν είναι ισόγεια. Τα ισόγειά τους ήταν πολύπλοκοι λαβυρινθώδεις υποθόλοι, που χρησίμευαν ως βοηθητικοί χώροι και διαβάσεις μεταξύ των κελιών.

Η τράπεζα όπου έτρωγαν οι μοναχοί είναι του 1631-1637, ενώ η παλαιότερη δεν διασώζεται.

Στο κοιμητήριο υπάρχει και οστεοφυλάκιο, όπου φυλάσσονται οστά των σφαγιασθέντων του 1822 και οστά μοναχών.

 

ΤΑ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΙΚΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ – ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑΣ

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου

Τα ψηφιδωτά της Νέας Μονής Χίου αποτελούν ένα από τα τρία κορυφαία σύνολα ψηφιδωτών στον ελλαδικό χώρο κατά τον Μεσαίωνα. (Τα άλλα δύο είναι τα ψηφιδωτά της Μονής του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία και της Μονής Δαφνίου στην Αττική). Οι καλλιτέχνες που δούλεψαν εδώ ήταν Κωνσταντινοπολίτες, που ήρθαν κατευθείαν από την Πόλη και μαζί τους έφεραν την τεχνοτροπία τους, παρόμοια με αυτή που διακοσμούσε τα αυτοκρατορικά ανάκτορα και έχει χαθεί.

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου ψηφιδωτα

Τα ψηφιδωτά του τρούλου στον κυρίως ναό δεν σώζονται. Λίγο χαμηλότερα, στα σφαιρικά τρίγωνα κάτω από τον τρούλο, σώζονται παραστάσεις των Χερουβείμ και των Σεραφείμ, καθώς και δύο από τους τέσσερις Ευαγγελιστές, ο Ιωάννης (με φθορές) και ο Μάρκος. Πάνω από το Ιερό Βήμα, η Πλατυτέρα σώζεται ακέφαλη.

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου ψηφιδωτα

Η καλύτερα σωζόμενη παράσταση είναι η Βάπτιση, η οποία μαζί με τη Σταύρωση και την Ανάσταση αποτελεί το αριστουργηματικότερο ίσως τρίπτυχο. Ξεχωρίζουν επίσης η Μεταμόρφωση και η Αποκαθήλωση.

Στρατιωτικοί άγιοι, η Ανάσταση του Λαζάρου, ο Νιπτήρας, η Προδοσία του Ιούδα, η Ανάληψη είναι κάποια ακόμα από τα αριστουργηματικά ψηφιδωτά της μονής, στα οποία αντανακλώνται περισσότερα από ένα τεχνοτροπικά ρεύματα της βυζαντινής τέχνης του τέλους της δυναστείας των Μακεδόνων. Για παράδειγμα συναντάμε μορφές με έντονη πλαστικότητα παράλληλα με άλλες αφαιρετικές και επίπεδες, για να προσδώσουν εξαΰλωση και πνευματικότητα στο έργο.

Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου

Αξιοσημείωτη είναι η προσοχή που δόθηκε από τους δημιουργούς ώστε τα ψηφιδωτά του κυρίως ναού, τοποθετημένα ψηλότερα από τον θεατή, να δείχνουν τις σωστές αναλογίες όταν παρατηρούνται από κάτω. Όσες παραστάσεις καλύπτουν καμπύλες επιφάνειες έχουν ελαφρώς «συμπιεσμένο» το κεντρικό ή άλλο μέρος ώστε να φαίνονται με τις σωστές αναλογίες στον θεατή! Αποτέλεσμα εικόνας για νεα μονη χιου ψηφιδωτα

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ