Η Πλατυτέρα του Κόντογλου σ’ Ένα Διαμάντι Βυζαντινής Αρχιτεκτονικής στην Αθήνα

0
679

Στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Ερμού και λίγο πριν από το Μοναστηράκι βρίσκεται μια μικρή βυζαντινή εκκλησία που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα. Ο λόγος φυσικά για την Παναγία την Καπνικαρέα, σημείο συνάντησης των περαστικών στον εμπορικότερο δρόμο του ιστορικού κέντρου της πόλης.

Αλήθεια, τι παράξενο όνομα για μια εκκλησία! Ονομάστηκε πιθανότατα έτσι από τον ιδρυτή της, ο οποίος ήταν «Καπνικάριος», δηλαδή εισπράκτορας του καπνικού φόρου. Άλλοι, πάλι, ιστορικοί υποστηρίζουν ότι την είπανε Καπνικαρέα επειδή μετά την πυρπόληση της Αθήνας από τους Τούρκους το 1689 βρέθηκε στο ναό ακέραιη η εικόνα της Παναγίας, αλλά «κατακαπνισμένη».

Στις γραπτές πηγές ο ναός αναφέρεται και με άλλα ονόματα, όπως Καμουκαρέα, Χρυσοκαμουκαριώτισσα, Καμουχαριώτισσα, Καμουχαρέα, Παναγία της Βασιλοπούλας, Παναγία του Πρέντζα κ.ά.

Για την ονομασία του ναού ως Καμουκαρέα ή Καμουχαρέα έχουν προταθεί δύο διαφορετικές ερμηνείες: Η μία είναι ότι, πιθανόν, το όνομα προήλθε από το ύφασμα με το οποίο ήταν καλυμμένη η εικόνα της Παναγίας, τον καμουκά ή καμουχά. Η δεύτερη εξήγηση είναι η πιθανή γειτνίαση της εκκλησίας με τα εργαστήρια των «καμουκάδων» ή «καμουχάδων», δηλαδή με εργαστήρια που κατασκεύαζαν πολύχρωμα μεταξωτά υφάσματα με κλαδωτά σχέδια.

Όσον αφορά τα ονόματα «Καμουχαριώτισσα» ή «Χρυσοκαμουκαριώτισσα» έχει προταθεί ως ερμηνεία η ετυμολογία «κάμνει χάρες = καμουχαριώτισσα», γιατί η εικόνα της Παναγίας έκανε θαύματα – χάρες.

kapni

Οι πηγές αναφέρουν ότι κτίστηκε στη θέση παλαιότερης εκκλησίας, την οποία είχε αναγείρει η Ευδοκία, Αθηναία σύζυγος του αυτοκράτορα Θεοδοσίου του Μικρού. Στο ναό βρίσκονται ενσωματωμένα οικοδομικά στοιχεία, όπως κίονες με ρωμαϊκά κιονόκρανα και εντοιχισμένα γλυπτά και επιγραφές, καθώς στη θέση αυτή προϋπήρχε αρχαίος ναός, πιθανότατα της Δήμητρας ή της Αθηνάς.

Είναι ένας σύνθετος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο. Οι τέσσερις κίονες στο εσωτερικό του ναού που στηρίζουν τον τρούλο παρέχουν «την εντύπωση της ήρεμης ευρυχωρίας», προκαλώντας στους πιστούς την αίσθηση εσωτερικής ησυχίας και γαλήνης.

Αργότερα προστέθηκαν και άλλα τμήματα για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των πιστών και για να πλουτίσουν την όψη του κτηρίου. Το παρεκκλήσι με τρούλο στη βόρεια πλευρά είναι αφιερωμένο στη μνήμη της Αγίας Βαρβάρας.

Η Καπνικαρέα είναι αφιερωμένη στα Εισόδια της Θεοτόκου και ανήκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, γι’ αυτό και ονομάζεται «Ιερός Πανεπιστημιακός Ναός».

Η εκκλησία υπέστη πολλές φθορές κατά την Επανάσταση του 1821. Το 1834 επρόκειτο να κατεδαφιστεί, επειδή γινόταν η διάνοιξη της οδού Ερμού και ο ναός βρίσκεται πάνω στη μέση του δρόμου. Τελικά όμως σώθηκε, ως εκ θαύματος, χάρη στην επέμβαση του φιλέλληνα πατέρα του Όθωνα, βασιλιά της Βαυαρίας, Λουδοβίκου.

 

ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΦΩΤΗ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ

Αποτέλεσμα εικόνας για καπνικαρεα τοιχογραφιες

Tο 1942 ξεκίνησε η εικονογράφηση του ναού από τον σπουδαίο λογοτέχνη και ζωγράφο Φώτη Κόντογλου και τους μαθητές του. Συγκεκριμένα οι τοιχογραφίες του ιερού και του τρούλου αποδίδονται στον μάστορα της Βυζαντινής τέχνης κυρ. Φώτη Κόντογλου, ενώ στις υπόλοιπες επιφάνειες δούλεψαν σε μεγάλο βαθμό μαθητές του.

Οι Συλλειτουργούντες Ιεράρχες στην αψίδα του Βήματος.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ