Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς: Ο ειρηνοποιός επίσκοπος & θεολόγος του Φωτός

0
588

Ο Γρηγόριος ο Παλαμάς (1296-1359), φιλόσοφος, λόγιος και κληρικός, τιμάται ως ένας από τους σημαντικότερους αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το δε θεολογικό του έργο θεωρείται ως η βάση για την ελληνική θεολογική παραγωγή των τελευταίων επτά αιώνων, ένα έργο με το οποίο αντιμετώπισε αποτελεσματικά κακόδοξες αντιλήψεις για την Ορθόδοξη διδασκαλία περί της θεότητος της Αγίας Τριάδος.

Υπήρξε μοναχός του Αγίου Όρους και αργότερα Αρχιεπίσκοπος της Θεσσαλονίκης και είναι γνωστός ως διαπρεπής θεολόγος του Ησυχασμού. Η θεολογική προσφορά του είναι ανεκτίμητη, καθώς μας κληροδότησε πλήθος συγγραμμάτων (διακρίνονται σε δογματικά, ασκητικά, λειτουργικά, ποιμαντικά, αγιολογικά, ηθικά και ομιλίες).

Το μέγεθος της προσωπικότητάς του το αντιλαμβανόμαστε με σαφήνεια και μόνο από το απολυτίκιό του: «Ορθοδοξίας ο φωστήρ, Εκκλησίας το στήριγμα και διδάσκαλε, των μοναστών η καλλονή, των θεολόγων υπέρμαχος απροσμάχητος, Γρηγόριε θαυματουργέ, Θεσσαλονίκης το καύχημα, κήρυξ της χάριτος, ικέτευε δια παντός σωθήναι τας ψυχάς ημών».

Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από αριστοκρατική γενιά μικρασιατικής καταγωγής. Ο πατέρας του, Κωνσταντίνος Παλαμάς, ήταν συγκλητικός και μέλος της αυτοκρατορικής αυλής. Φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης διδαχθείς γραμματική, ρητορική, φυσική, λογική, φιλοσοφία και έχοντας δάσκαλο τον Θεόδωρο Μετοχίτη. Αν και ο αυτοκράτορας τον προόριζε για υψηλά κρατικά αξιώματα, εκείνος άρχισε να ασχολείται με την άσκηση και την ασκητική φιλολογία. H μοναστική του κλήση καλλιεργήθηκε από τις συναναστροφές του με διάσημους μοναχούς στη βυζαντινή πρωτεύουσα. Σε ηλικία είκοσι ετών αποσύρθηκε σε μόνωση, πείθοντας να κάνουν το ίδιο και μέλη της οικογένειάς του: η μητέρα του, Καλή, οι δύο αδελφές Επίχαρις και Θεοδότη και τα άλλα δύο αδέλφια του Μακάριος και Θεοδόσιος. Αρχικά αποσύρθηκε στο όρος Παπίκιο και μετά σε διάφορες τοποθεσίες στον Άθω: στο Βατοπέδι, στο κοινόβιο της Μεγίστης Λαύρας, όπου ονομάστηκε και ψάλτης από τον εκεί ηγούμενο, και στο τέλος τριών ετών ερημίτης στη Γλωσσία, υπό την καθοδήγηση του μοναχού Γρηγορίου. Το 1326 χειροτονήθηκε ιερέας στη Θεσσαλονίκη και έγινε μέλος σε ένα είδος πνευματικού κύκλου, εμπνευστής του οποίου ήταν ο Ισίδωρος, μαθητής του Γρηγόριου Σιναΐτη, που αποσκοπούσε στην εκτός μοναστηριών άσκηση της προσευχής. Μετά από πενταετή αυστηρή μόνωση στη Βέροια μετέβη εκ νέου στο Άγιον Όρος, όπου έγινε ηγούμενος στη Μονή Εσφιγμένου. Ωστόσο ο μεταρρυθμιστικός του ζήλος τον οδήγησε σε σύγκρουση με τους μοναχούς και απομακρύνθηκε στο ησυχαστήριό του στον Άγιο Σάββα.

Κατά την Ησυχαστική Έριδα, που διήρκεσε 25 ολόκληρα χρόνια, ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς απάντησε θεολογικά στις κατηγορίες του Βαρλαάμ του Καλαμβρού (που αμφισβητούσε ουσιώδεις αρχές της Ορθοδοξίας και, μεταξύ άλλων, τον τρόπο προσευχής των μοναχών του Αγίου Όρους) γράφοντας μια σειρά εννέα βιβλίων με τον τίτλο «Υπέρ των Ησυχαζόντων». Λίγα χρόνια μετά, καταδιωκόμενος από τους πολιτικούς προστάτες του Βαρλαάμ, εγκλείστηκε στις φυλακές των ανακτόρων της Βασιλεύουσας, απ’ όπου με πίστη στον Θεό συνέχισε με επιστολές να μάχεται υπέρ της Ορθοδοξίας συγκρουόμενος ανοιχτά με τον Πατριάρχη Ιωάννη Καλέκα, με αποτέλεσμα η Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης να καταδικάσει τον αιρετικό Πατριάρχη και να εκλέξει 30 νέους επισκόπους. Ανάμεσα σ’ αυτούς ήταν και ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, εκλεγείς ως Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, μια θέση από την οποία υπηρέτησε με συνέπεια και ζήλο τη Θεολογία. Κατά την τρίτη φάση της Ησυχαστικής Έριδας εξορίστηκε και ταλαιπωρήθηκε ως αιχμάλωτος των Τούρκων και κατέστη σύμβολο της Ορθοδοξίας μας. Μετά την απελευθέρωσή του παρέμεινε στη Θεσσαλονίκη, όπου και αφοσιώθηκε στην άσκηση των ποιμαντικών του καθηκόντων.

Εκοιμήθη στις 14 Νοεμβρίου του 1359. Άρχισε να τιμάται ως άγιος αμέσως μετά το θάνατό του, ενώ με συνοδική απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου το 1368 ανακηρύχθηκε και επίσημα άγιος της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας. Η μνήμη του τιμάται στις 14 Νοεμβρίου και κατά τη Β’ Κυριακή των Νηστειών.

 

Ψήγματα από τη θεολογία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά

Η θεολογία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά υπήρξε δημιουργική προέκταση της αρχαίας παράδοσης της Εκκλησίας. Ο άγιος Γρηγόριος ανακεφαλαιώνει όλη την εν Αγίω Πνεύματι παράδοση της Εκκλησίας και διακρίνει την απρόσιτη ουσία του Θεού από τις προσιτές ενέργειές Του. Το ότι το θείον είναι ακατάληπτο και αναπόδεικτο αποτελεί κατά κάποιον τρόπο το κέντρο της διδασκαλίας του. Γιατί, όπως παρέδωσε και ο Μέγας Βασίλειος, «Ημείς εκ μεν των ενεργειών γνωρίζειν λέγομεν τον Θεόν ημών, τη δε ουσία Αυτού προσεγγίζειν ουχ υπισχνούμεθα. Αι μεν γαρ ενέργειαι Αυτού προς ημάς καταβαίνουσιν, η δε ουσία Αυτού απρόσιτος μένει».

Συνισταμένη της θεολογίας του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αποτελεί η διδασκαλία του για την ανθρώπινη τελείωση. Ο άνθρωπος, διδάσκει χαρακτηριστικά, κάτω από τις συνθήκες της αδιάλειπτης προσευχής, της κάθαρσης και του θείου φωτισμού οδηγείται στην κατά Θεόν θέωση.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ