«Μου ‘παν έλα να πάμε να δεις…»: Η προέλευση του εθίμου της φάτνης των Χριστουγέννων

0
1256

Είναι γεγονός πως η φάτνη αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των χριστουγεννιάτικων παραδόσεων. Φάτνη στα ελληνικά σημαίνει «παχνί». Και στο Ευαγγέλιο του Λουκά το μέρος όπου τοποθετήθηκε ο Χριστός αμέσως μετά τη γέννησή του αναφέρεται ως φάτνη. Κατ’ επέκταση, ο όρος «φάτνη» αποδίδεται σε ολόκληρο το στάβλο της γέννησης του Θεανθρώπου.

Αποτέλεσμα εικόνας για σταβλος γεννησης ιησου

Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιον λοιπόν περιγράφεται η Γέννηση του Χριστού ως εξής: «Και ήλθαν όσον ημπορούσαν γρηγορότερα και, αφού έψαξαν, ευρήκαν και την Μαρίαν και τον Ιωσήφ και το βρέφος τοποθετημένο εις την φάτνην».

Η σκηνή αυτή της Αγίας Γραφής δεν άργησε να γίνει μία από τις πλέον αγαπημένες αναπαραστάσεις τόσο στην τέχνη όσο και στη χειροτεχνία, με τις περίφημες φάτνες, που συνδέονται άρρηκτα με τα ήθη και τα έθιμα κάθε τόπου.

Πολλές βυζαντινές εκκλησιές έχουν τοιχογραφηθεί με περίτεχνες αναπαραστάσεις της Γεννήσεως. Και σπουδαίοι ζωγράφοι εμπνεύστηκαν από τη Θεία Γέννηση και μας κληροδότησαν έργα μοναδικά!

(Η Γέννηση, Ψηφιδωτό Μονής Δαφνίου, 11ος αιώνας).

(Η γέννηση του Χριστού, 1546, Mονή Σταυρονικήτα Αγίου Όρους, Κρητική σχολή, Θεοφάνης).

(Μιχαήλ Δαμασκηνός, «H Προσκύνηση των Μάγων», 16ος αιώνας).

(Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, H προσκύνησις των ποιμένων, 1610, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη).

 

Η ιστορία της φάτνης ως χριστουγεννιάτικου εθίμου

Πέρα όμως από τις αγιογραφίες που αποδίδουν τη Θεία Γέννηση οι χριστιανοί άρχισαν σιγά σιγά να κατασκευάζουν τα Χριστούγεννα ομοίωμα της φάτνης της Γεννήσεως με τα κύρια πρόσωπα των σχετικών ευαγγελικών περικοπών, δηλαδή της Παναγίας, του νεογέννητου Χριστού, του Ιωσήφ, των τριών Μάγων, των βοσκών, αγγέλων, καθώς και κάποιων ζώων.

Αποτέλεσμα εικόνας για φατνη εικονα

Ποια είναι άραγε η προέλευση αυτού του χριστουγεννιάτικου εθίμου και ποια η ιστορία του; Πρόκειται αναμφίβολα για ένα έθιμο της Καθολικής Εκκλησίας, που γεννήθηκε και αναπτύχθηκε στην Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα.

Εκείνους τους «σκοτεινούς» χρόνους οι περισσότεροι άνθρωποι ήταν αγράμματοι. Δημιουργήθηκε λοιπόν η ανάγκη ευρέσεως ενός απλού μέσου που να περιγράφει τι ακριβώς έγινε τη νύχτα των Χριστουγέννων. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε η ιδέα της φάτνης, του χώρου όπου γεννήθηκε ο Μεσσίας.

Αποτέλεσμα εικόνας για σύγχρονη φατνη

Στην Ιταλία, το 1224, ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης έστησε μια φάτνη στο ιταλικό χωριό Greccio. Για την κατασκευή της χρησιμοποίησε ξύλα και άχυρα, ενώ αξιοσημείωτο είναι ότι τα ζώα ήταν πραγματικά! Για την ακρίβεια μετέφερε έναν γαϊδαράκο και μια αγελάδα σε ένα στάβλο και έκανε εκεί τη λειτουργία, με σκοπό να νιώσουν καλύτερα το χριστουγεννιάτικο κλίμα οι απλοϊκοί χωρικοί.

Αποτέλεσμα εικόνας για φατνη ξυλινη

Αργότερα, με την ανάπτυξη της γλυπτικής, εμφανίστηκαν στις εκκλησίες ξύλινες ανάγλυφες εικόνες με παραστάσεις από τη γέννηση. Στα τέλη του 15ου αιώνα υπήρχαν αγάλματα με μάγους, βοσκούς, ζώα κ.λπ. μέσα σε φάτνες σε μοναστήρια και βασιλικές αυλές.

Στην Ευρώπη το σπουδαιότερο κέντρο κατασκευής φάτνης υπήρξε η Νάπολη. Η ναπολιτάνικη φάτνη, που κάνει την εμφάνισή της μόλις τον 13ο αιώνα και κατακλύζει όλη τη Νότια Ιταλία, απαρτίζεται από αγαλματίδια με έντονα χρώματα και πλούσια ενδύματα και μερικές φορές οι διαστάσεις τους φτάνουν το φυσικό μέγεθος του ανθρώπου. Συχνά παρουσιάζονται ολόκληρες γειτονιές με πλήθος από φιγούρες στις καθημερινές τους ασχολίες, που περιβάλλουν τα θεία πρόσωπα. Οι μορφές είναι από ζωγραφισμένο πηλό και έχουν γυάλινα μάτια, ενώ ο σκελετός είναι από στουπί ενισχυμένο με σύρμα. Το απόγειο της άνθησης της τέχνης της κατασκευής φατνών της Γεννήσεως ήταν κατά την περίοδο της βασιλείας του Καρόλου Γ’ των Βουρβόνων, βασιλιά της Ισπανίας, Νάπολης και Σικελίας.

Μετά τους λατρευτικούς χώρους στους οποίους στεγάστηκαν οι πρώτες τρισδιάστατες αναπαραστάσεις της ευαγγελικής αφήγησης των Χριστουγέννων ήρθε και η σειρά των ιδιωτικών κατοικιών. Έτσι στον 17ο αιώνα η φάτνη βρίσκει τη θέση της στα αριστοκρατικά μέγαρα της μπαρόκ περιόδου, υιοθετώντας φυσικά το δεσπόζον ύφος της εποχής.

Σχετική εικόνα

Στην αρχή οι φάτνες, ως λαϊκή πλέον χριστουγεννιάτικη παράδοση, ήταν μικρές κατασκευές από γυαλί, πορσελάνη, χαρτί, κερί, ψίχα ψωμιού ή ξύλο.

Η παράδοση αυτή εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο και πήρε διάφορες μορφές: αφρικανική φάτνη από ξύλο, ασιατική φάτνη με τον Χριστό να έχει σχιστά μάτια, ακόμα και φάτνη από ασήμι στη Ρουμανία.

Στη Λατινική Αμερική οι φάτνες είναι όσες σχεδόν και τα χωριά! Άλλες από ξύλο, άλλες από πηλό ή ζυμάρι, ακόμα και από ζάχαρη!

Σήμερα συνηθίζουμε να τοποθετούμε τις φάτνες στη βάση του χριστουγεννιάτικου δέντρου, αλλά τις συναντάμε και σε υπαίθριους χώρους πλατειών, δήμων, οργανισμών και ιδιωτικών εταιρειών. Α, και να μην ξεχάσουμε, υπάρχει και… Μουσείο Φατνών!!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ