Παραδοσιακά κάλαντα Πρωτοχρονιάς με άρωμα Αιγαίου

0
152

Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς διαφέρουν από τόπο σε τόπο τόσο στη μελωδία και το ρυθμό όσο και στην ντοπιολαλιά. Φυσικά όλα κινούνται γύρω από το θέμα της γιορτής του αγίου Βασιλείου και την αρχή της νέας χρονιάς. Όμως, σταδιακά, έχουν υποστεί κάποιες αλλαγές, μικρές ή μεγάλες, και στα λόγια αλλά και στον τρόπο παρουσίασής τους.

Ας ταξιδέψουμε λοιπόν στου Αιγαίου τα νερά για να αφουγκραστούμε πώς έλεγαν τα κάλαντα οι παλιοί και να δούμε ποια στοιχεία τους αντιστάθηκαν στη φθορά του χρόνου.

Θα ξεκινήσουμε το ταξίδι μας από την Τήνο, μιας και από το νησί της Παναγίας καταγόταν ο σπουδαίος Έλληνας ζωγράφος Νικηφόρος Λύτρας, που απεικόνισε με τρόπο μοναδικό μικρούς καλαντιστές διαφόρων εθνικοτήτων να τα λένε σε ένα φτωχικό σοκάκι του χθες.

Στην Τήνο λοιπόν τα κάλαντα παλιότερα εξέφραζαν κυρίως το θρησκευτικό συναίσθημα. Τα έψαλλαν το βράδυ της παραµονής οι ηλικιωμένοι του χωριού σε όλα τα σπίτια, ξεκινώντας από το σπίτι του παπά. Με τα χρόνια, όσο οι παλιοί καλαντιστάδες έφευγαν από τη ζωή, τα έλεγαν οι νέοι -όχι µόνο του χωριού αλλά και από τα γύρω χωριά- κρατώντας πολλές φορές τύμπανα, τα οποία αντικαταστάθηκαν σιγά σιγά από τα τρίγωνα.

Συνηθισμένα πρωτοχρονιάτικα τηνιακά κάλαντα είναι τα ακόλουθα:

Εις αυτό το νέο έτος Βασιλείου εορτή
ήρθα να σας χαιρετίσω µε την πρέπουσα ευχή.
 
Κι ο Βασίλειος ο Μέγας Καισαρείας θαυμαστός
να’ ναι µες στ’ αρχοντικό σας σύντροφος και βοηθός.
 
Και για τους ξενιτεμένους έχω να ειπώ πολλά
όπου είναι και βρισκόνται να ’χουν την καλή καρδιά.
 
Κι άλλα έτερα σας πρέπουν να ειπώ δεν ηµπορώ
σας αφήνω καληνύχτα κι αύριο µε το καλό.
 

Κατηφορίζουμε στην πανέμορφη Σαντορίνη, όπου την Πρωτοχρονιά ο αφέντης κάθε φαμέλιας έπρεπε να επισκεφθεί τους συγγενείς του για να δώσε τις «καληχέρες» του σε όλους.

Αλλά και τα παιδιά του Δημοτικού σχολείου έπρεπε μετά τη λειτουργία να πάνε την «καληχέρα» στο δάσκαλό τους και να του πούνε τα χρόνια πολλά. Του πηγαίνανε και ό,τι είχανε προαίρεση, χρήματα, αυγά ή κοτόπουλα.

 

Πρόκειται για ένα έθιμο που οι ρίζες του φτάνουν στους βυζαντινούς χρόνους.

Και φυσικά τριγυρνούσαν στους δρόμους -την Πρωτοχρονιά κυρίως οι άντρες, ενώ τα Χριστούγεννα τα παιδιά- με παραδοσιακά όργανα, τζαμπούνες και βιολιά και έλεγαν…

Άγιος Βασίλης έρχεται γεμάτος με τα δώρα

φέρνει ευχές και ευλογιές σε Φοινικιά και Χώρα.

Φέρνει μαζί του αγιασμό, να αγιάσει τα αμπέλια

για να γεμίσουν με κρασί, άφουρες και βαρέλια.

Φέρνει και κάτω στο γιαλό κατάρτι ασημένιο

για να γενεί με το καλό και αυτό μαλαματένιο.

Για αυτό αν έχεις γιο μικρό, βάλτο’ νε στο μουράγιο

να αξιώσει ο Άγιος, να γίνει καπετάνιος.

Κι αν έχεις κόρη παντρειάς, δώσ’ της Πανωμερίτη

για να τη δεις αρχόντισσα, να κουμαντάρει σπίτι.

Χρόνους πολλούς να χαίρεστε, ας είστε ευτυχισμένοι

και από καράβια και κρασί να είστε πλουτισμένοι…

 

Στην Ικαρία, πάλι, τη μέρα της Πρωτοχρονιάς οι καλαντιστές πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι, τραγουδούσαν, χόρευαν και έδιναν ευχές για τον καινούριο χρόνο. Τα κεράσματα που τους προσέφεραν οι νοικοκυρές τα έβαζαν σε ένα σακί. Αυτό γινόταν όλη την ημέρα. Οι νοικοκυρές έμεναν στα σπίτια τους και περίμεναν να περάσει μέχρι και η τελευταία παρέα για να τους ευχηθεί. Μετά οι καλαντιστές συγκεντρώνονταν είτε στο καφενείο του χωριού είτε σε κάποιο σπίτι και απολάμβαναν τα κεράσματα πίνοντας ικαριώτικο κρασί. Οι παραδοσιακοί στίχοι έλεγαν τα εξής:

 Άγιος Βασίλης έρχεται

Οπίσω απ’ το καμάρι

Βαστάει μυζήθρες και τυριά

Βαστάει κι έν’ αγκινάρι.

Φέρτε μας κρασί να πιούμε και του χρόνου να σας πούμε,

και του χρόνου να σας πούμε φέρτε μας κρασί να πιούμε.

Και σε άλλη παραλλαγή που φτάνει ως τις μέρες μας…

Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου δεντρολιβανιά,

κι αρχή καλός μας χρόνος, εκκλησιά με τ’ άγιος θρόνος.

Άγιος Βασίλης έρχεται από τον κάβο Πάπα,

βαστάει και στην πλάτη του μια μαλλιαρή θυλάκα,
να βάλει μέσα τα ψωμιά, τις τηγανίτες, τα λεφτά.

Εσένα αφέντη, πρέπει σου καρέκλα καρυδένια,

για ν’ ακουμπάς τη μέση σου τη μαργαριταρένια.

Και πάλι ξαναπρέπει σου, βάλε στραβά το φέσι σου,

και δίπλα το βρακί σου, να σκάσουν οι εχθροί σου.

Πολλά είπαμε τ’ αφέντη μας, ας πούμε της κυράς μας.

Κυρά ψηλή, κυρά λιγνή, κυρά ταπανοφρύδα,

που έχεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι στήθος,
και του κοράκου τα φτερά τα ‘χεις ταπανοφρύδια.

Που όταν λουστείς και χτενιστείς και πας στην εκκλησιά σου,

η στράτα ρόδα γέμισε απ’ την περπατησιά σου.

Πολλά ‘παμε και της κυράς, ας πούμε και της κόρης.

Έχεις και κόρη όμορφη, που δεν έχει ιστορία,

ούτε στην Πόλη βρίσκεται, ούτε στη Βενετία.

Έχεις και κόρη όμορφη, βάλτηνε στο ζεμπίλι,

και κρέμασέτηνε ψηλά, να μην τη φάν’ οι ψύλλοι.

Πολλά ‘παμε, πολλά ‘παμε, μα δε μας εκεράσατε,

κι αν ακόμα θε να πούμε, βάλτε μας κρασί να πιούμε.

Εφάγαμε τον πετεινό, να φάμε και την κότα,

και δώστε το φλουράκι μας, να πάμε σ’ άλλη πόρτα.
 

Και καταλήγουμε στη Χίο. Εδώ τα κάλαντα, λόγω της αγάπης που έχουν οι Χιώτες για τη θάλασσα και τη ναυτιλία, δεν αναφέρονται μόνο στην ευλογία του αγίου Βασιλείου για τον καινούριο χρόνο, αλλά και σ’ αυτήν του αγίου Νικολάου, προστάτη των ναυτικών:

Καλησπερίζω φέρνοντας αγέρα μυρωμένο

απ’ τ’ αφρισμένα κύματα ιλιοτραγουδισμένο.

Άγιε μου Βασιλάκη μου και Άγιε μου Νικόλα προστάτευε τους ναυτικούς την ώρα του κυκλώνα.

Χρόνια πολλά να ‘στε καλά και σεις και οι δικοί σας να ‘ρθουνε τα ξενάκια σας κι όλοι οι ναυτικοί σας.

Σε όλους σας ευχόμαστε αγάπη, ειρήνη, υγεία, καλή καρδιά, χαμόγελο και θεία ευλογία.

Επίσης στη Χίο, όπως και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας, δεν στόλιζαν παλιότερα κάποιο χριστουγεννιάτικο δέντρο, αλλά κατασκεύαζαν και διακοσμούσαν ένα μικρό πλοίο. Τιμούσαν έτσι και τους ναυτικούς τους, που μπορεί να έλειπαν σε κάποιο ταξίδι, αλλά και τον στόλο που ελευθέρωσε τη Χίο από την τούρκικη κατοχή.

Οι καλαντιστές λοιπόν της 5_kalanta_karabakiΧίου γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι λέγοντας τα κάλαντα και η καθεμιά από αυτές τις παρέες είχε το καραβάκι της. Μάλιστα ανταγωνίζονταν μεταξύ τους ποια θα φτιάξει το καλύτερο κι έτσι τα καραβάκια γίνονταν όλο και πιο όμορφα, όλο και πιο προσεγμένα.

Και μπορεί αυτό το έθιμο με το χριστουγεννιάτικο καραβάκι σιγά σιγά να εκλείπει, αλλά στην πόλη της Χίου κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς γίνεται διαγωνισμός μεταξύ των μαθητών για το πιο όμορφα κατασκευασμένο γιορτινό καραβάκι…

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ